Ontslag als je geen AI gebruikt: mag je werkgever dat eisen?
Inhoudsopgave
Wat er bij Proton speelt
Volgens de uitgelekte mail interviewde topman Andy Yen eerst meer dan veertig leidinggevenden uit de afdelingen techniek en product over hun AI-gebruik. Nu volgen andere medewerkers. Tussen 4 en 11 november krijgen geselecteerde mensen een gesprek met leidinggevenden van buiten hun eigen team, die zijn gekozen omdat ze sterk zijn in AI. De mail noemt de gesprekken ingrijpend en zegt dat de uitkomst kan leiden tot veranderingen in functie, taken en het voortzetten van het dienstverband.
Proton reageerde inmiddels publiekelijk. Het bedrijf zegt dat het geen ontslagronde houdt met AI als excuus, en dat het juist personeel zoekt. De precieze gevolgen van de gesprekken zijn dus nog niet duidelijk. Proton is een Zwitsers bedrijf, dus het Nederlandse arbeidsrecht geldt daar niet. Maar de vraag of een werkgever AI-gebruik mag afdwingen, speelt bij Nederlandse bedrijven net zo goed.
Wat je werkgever in Nederland mag eisen
Een werkgever heeft het recht om aanwijzingen te geven over hoe je je werk doet. Dat staat in het Burgerlijk Wetboek. Hij mag dus bepalen dat je bepaalde software gebruikt, ook AI-tools, zolang die opdracht redelijk is en past bij je functie. Een werkgever die wil dat je een AI-assistent gebruikt voor het samenvatten van vergaderingen of het maken van een eerste versie van een tekst, doet in principe niets vreemds. Dat is niet anders dan de overstap naar een nieuw boekhoudpakket.
Er staat wel iets tegenover. Sinds februari 2025 geldt in de hele EU de verplichting uit de Europese AI-verordening dat bedrijven die AI inzetten, zorgen dat hun personeel er voldoende verstand van heeft. Dat heet AI-geletterdheid. Wie van zijn mensen verwacht dat ze met AI werken, moet ze dus ook leren hoe dat goed en veilig gaat. Die verantwoordelijkheid ligt bij de werkgever, niet bij jou.
En er is een grens. Een werkgever mag je niet vragen om met AI dingen te doen die in strijd zijn met de privacywet of met afspraken met klanten. Plak je op aanwijzing van je baas klantgegevens in een gratis chatbot, dan kan dat juist tot problemen leiden. Wat er misgaat als iedereen op eigen houtje AI gebruikt, lees je in ons stuk over schaduw-AI op het werk.
Kun je ontslagen worden omdat je geen AI gebruikt?
Niet zomaar. Ontslag in Nederland vraagt een redelijke grond, en een werkgever moet die kunnen onderbouwen bij het UWV of de kantonrechter. De grond die hier het dichtst in de buurt komt, is disfunctioneren. Daarvoor gelden strenge eisen. De werkgever moet je tijdig hebben verteld dat je niet goed functioneert, je moet voldoende kans hebben gekregen om te verbeteren, en het mag niet komen doordat de werkgever te weinig heeft gezorgd voor scholing of begeleiding.
Die laatste eis is bij AI belangrijk. Een werkgever die zonder cursus, zonder duidelijke regels en zonder begeleiding verwacht dat iedereen ineens met AI werkt, staat bij een ontslagzaak zwak. Gesprekken zoals bij Proton, waarin wordt gemeten hoe ver je bent, kunnen in Nederland hooguit het begin zijn van een verbetertraject. Een ontslag direct na zo’n gesprek houdt naar Nederlands recht weinig kans.
Iets anders is het als je een redelijke opdracht blijft weigeren. Zegt je werkgever duidelijk dat je een bepaalde AI-tool moet gebruiken en weiger je dat zonder goede reden, dan kan dat op den duur als werkweigering worden gezien. Heb je wel een reden, zoals zorgen over privacy van klanten, maak die dan zwart op wit bespreekbaar.
De ondernemingsraad heeft ook iets te zeggen
Gebruikt een werkgever AI om personeel te beoordelen of te volgen, dan heeft de ondernemingsraad vaak instemmingsrecht. Dat geldt voor systemen waarmee de aanwezigheid, het gedrag of de prestaties van medewerkers worden gevolgd. Ook gelden er transparantieregels voor AI in personeelssystemen, die we eerder op een rij zetten in ons stuk over AI in het HR-systeem.
Zelf de stap zetten
Merk je dat je werkgever AI verwacht, wacht dan niet tot er een beoordelingsgesprek komt. Vraag welke tools zijn toegestaan en of er een cursus is. Is die er niet, dan zijn er gratis opties, zoals de AI-cursussen in de bibliotheek. Begin met één taak die je vaak doet, zoals een mail opstellen of een verslag samenvatten, en leer daar wat werkt en wat niet. Wie kan laten zien dat hij AI bewust inzet, en weet waar het misgaat, staat sterker dan wie het blind overal voor gebruikt.
Twijfel je over je eigen situatie, neem dan contact op met een vakbond of het Juridisch Loket. Elke arbeidsovereenkomst is anders, en een algemeen artikel vervangt geen advies over jouw contract.
