Von der Leyen wil meer AI in Brussel: wat je als burger kunt verwachten

Dat klinkt als iets wat ver van je bed staat, een ambtenarenapparaat in Brussel dat zijn eigen werk herinricht. Toch raakt het je, want de Commissie schrijft de regels waar jouw gemeente, je bank en je werkgever zich straks aan moeten houden als ze AI inzetten. Als Brussel zelf AI gaat gebruiken, wordt het ook de eerste grote test van die eigen regels.

Wat er maandag precies is gezegd

Het rapport is geschreven door een groep onder leiding van Catherine Day, een voormalig topambtenaar van de Commissie. Zij noemde AI een mogelijke “derde pijler” van expertise, naast de kennis in de Commissie zelf en de kennis die uit de lidstaten komt. Ze benadrukte dat het moet gaan om een mensgerichte, verantwoorde AI-transformatie.

Day maakte daarbij een onderscheid dat voor burgers het belangrijkste deel is. Bij de begroting, financiën en wetgeving moet de Commissie zich strikt aan de regels houden. Op andere terreinen zou er juist ruimte moeten zijn om te experimenteren. Volgens Business AM legde Von der Leyen vooral de nadruk op bureaucratie terugdringen en op opleiding, zodat ambtenaren eerst leren hoe ze de nieuwe hulpmiddelen goed gebruiken.

Een concreet plan met tools, data of deadlines is er nog niet. Eurocommissaris Piotr Serafin (Openbaar Bestuur) zei dat de Commissie “binnenkort” met een eigen rapport komt. Wat je nu weet is dus de richting, niet de uitvoering.

Wat je als burger mag verwachten

De Commissie zelf heb je als burger zelden direct aan de lijn. Je merkt haar werk vooral via wetgeving, subsidies, aanbestedingen en de antwoorden op vragen en klachten. Op die plekken kan AI het eerst opduiken: samenvattingen van reacties op een consultatie, vertalingen van documenten in alle EU-talen, het doorzoeken van dossiers en het opstellen van conceptteksten.

Dat hoeft geen slecht nieuws te zijn. Wie weleens een EU-document van honderden pagina’s moest doorworstelen, weet dat sneller en begrijpelijker welkom is. Het risico zit in de plekken waar een AI-uitkomst iets beslist over een persoon of een bedrijf. Precies daar trekt Day zelf de grens met haar onderscheid tussen strikte regels en experimenteerruimte.

In Nederland zie je dezelfde beweging. Het kabinet wil AI inzetten om de overheid efficiënter te maken, en ook gemeenten experimenteren al. Wat dat betekent voor een aanvraag bij je eigen gemeente, beschreven we eerder in ons stuk over AI in de gemeentelijke dienstverlening. Andere landen kiezen soms juist voor terughoudendheid: Zweden weert bekende chatbots bij de overheid, vooral uit zorg over waar de gegevens terechtkomen.

Welke regels jou beschermen

De Commissie kan niet zomaar haar gang gaan. De Europese AI-verordening geldt ook voor de EU-instellingen zelf, en het toezicht daarop ligt bij de Europese Toezichthouder voor gegevensbescherming (EDPS), de privacywaakhond van de EU-instellingen. Voor jou als burger komen de belangrijkste waarborgen uit drie hoeken.

• Je mag weten dat je met AI praat. De AI-verordening verplicht organisaties om duidelijk te maken wanneer je met een chatbot communiceert in plaats van met een mens, en om door AI gemaakte teksten en beelden in bepaalde gevallen te markeren.
• Geen beslissing alleen door een computer. Onder de privacyregels (AVG, en voor EU-instellingen de vergelijkbare verordening 2018/1725) heb je het recht om niet onderworpen te worden aan een besluit dat volledig automatisch tot stand komt en je in aanmerkelijke mate raakt. Je kunt vragen om menselijke tussenkomst.
• Uitleg bij risicovolle systemen. Voor AI die als hoog risico geldt, zoals systemen die bepalen of je toegang krijgt tot een voorziening, gelden strengere eisen aan menselijk toezicht en documentatie, en krijg je recht op uitleg over de rol van AI bij een besluit. Over het precieze moment waarop die eisen ingaan wordt in Brussel nog onderhandeld.

Het praktische gevolg is eenvoudig. Krijg je ooit een besluit of antwoord van een Europese of Nederlandse overheidsinstantie waarbij je vermoedt dat AI een rol speelde, dan mag je vragen of dat zo is en hoe het besluit tot stand kwam. Bij een EU-instelling kun je daarna terecht bij de EDPS of de Europese Ombudsman, in Nederland bij de Autoriteit Persoonsgegevens of de Nationale ombudsman.

Waar je op let

Het voornemen van Von der Leyen is vooral interessant als proef op de som. Brussel heeft de strengste AI-regels ter wereld geschreven en moet nu laten zien dat je daarbinnen zelf ook efficiënter kunt werken. Lukt dat zichtbaar en netjes, dan wordt het moeilijker voor andere overheden om de regels als rem te gebruiken. Lukt het niet, dan krijgen critici die de AI-verordening te zwaar vinden er een argument bij.

Voor nu verandert er voor jou nog niets. Het eigen rapport van de Commissie zal laten zien welke taken als eerste met AI worden gedaan en welke waarborgen erbij horen. Let dan vooral op één ding: staat er duidelijk in waar een mens de eindbeslissing houdt. Dat is de zin die bepaalt of AI jou als burger helpt of alleen het apparaat.