Onderwerpen
Home / Artikelen

Twee genomineerden voor essayprijs gebruikten AI: wanneer moet je het melden?

Twee van de vijf genomineerden voor de Joost Zwagerman Essayprijs doen niet meer mee. Hun essays bleken volgens een AI-detector grotendeels met kunstmatige intelligentie geschreven, en na overleg met de jury trokken ze hun inzending in. De prijs is bedoeld voor jong schrijftalent en wordt sinds 2018 uitgereikt. De zaak roept een vraag op die veel verder gaat dan een literaire prijs. Wanneer moet je eigenlijk melden dat AI je heeft geholpen met schrijven, en wanneer niet?
Handen die op een laptop typen naast een notitieboek
Foto: Kelly Sikkema via Unsplash
Inhoudsopgave

Wat er gebeurde bij de essayprijs

Het begon bij het Amsterdamse studentenblad Propria Cures, dat de genomineerde essays door Pangram haalde, een programma dat teksten scant op AI-gebruik. Volgens de Boekenkrant kreeg één essay een AI-score van 94 procent en een tweede 90 procent. De drie overgebleven essays kwamen er als volledig menselijk uit. De jury liet volgens nieuws.nl weten dat het winnende essay moet zijn ontstaan vanuit een geheel eigen kijk op de wereld, en kondigde aan het reglement en de procedures aan te scherpen. Volgend jaar wordt elke inzending vooraf gecontroleerd.

Er kwam ook kritiek, en die gaat twee kanten op. De ene kant vindt dat een professionele jury zulke teksten zelf had moeten herkennen. De andere kant waarschuwt voor een heksenjacht. AI-deskundige Jarno Duursma vindt het moreel onjuist om alle teksten door zulke programma’s te halen en mensen daarna te beschuldigen. Detectoren zijn geen bewijs. Bij het onderzoek naar AI-tekst in masterscripties bleek al dat ook Pangram fouten maakt. Wij noemen de namen van de twee schrijvers daarom bewust niet. De vraag waar het om draait, is wat de regels zijn, niet wie er nu op is betrapt.

Melden of niet hangt af van de situatie

Er is geen algemene regel die zegt dat je elk gebruik van AI bij schrijven moet vermelden. Wat geldt, hangt af van wie de regels maakt. Bij een wedstrijd is dat de organisator, bij een studie de opleiding, op je werk je werkgever, en bij publicaties voor een breed publiek in sommige gevallen de Europese wet.

Situatie Wie bepaalt de regel Wat je doet
Schrijfwedstrijd of prijs De organisator, in het reglement Lees het reglement vooraf. Staat er niets over AI, vraag het dan. Gaat de prijs over eigen schrijfwerk, ga er dan van uit dat AI-tekst niet mag.
Studie, scriptie of werkstuk Je opleiding of examencommissie Volg de richtlijn van je eigen opleiding en meld je gebruik in je verantwoording. Twijfel je, vraag het vooraf aan je begeleider.
Werk, zoals rapporten en mails Je werkgever Vraag naar het AI-beleid. Gebruik je AI voor stukken die naar klanten of buiten de organisatie gaan, stem af of dat vermeld moet worden.
Tekst voor een breed publiek over nieuws of maatschappelijke zaken De Europese AI-verordening Volledig door AI gemaakte tekst die het publiek informeert, moet als zodanig herkenbaar zijn, tenzij een mens de tekst heeft gecontroleerd en er de verantwoordelijkheid voor neemt.
Privé, zoals een speech, brief of verhaal Niemand Melden hoeft niet. Wel zo eerlijk als de ontvanger ervan uitgaat dat jij het zelf schreef.

De regel voor publicaties komt uit artikel 50 van de Europese AI-verordening, waarvan de transparantieregels sinds 2 augustus 2026 gelden. Die plicht is smaller dan veel mensen denken. Hij geldt voor tekst die is gepubliceerd om het publiek te informeren over zaken van algemeen belang, en vervalt als een mens de tekst heeft nagekeken en er verantwoordelijkheid voor draagt. Een essay voor een wedstrijd valt daar niet onder. Daar gaat het om het reglement en om wat de jury redelijkerwijs mag verwachten.

Waar de grens ligt tussen hulp en uitbesteden

Opvallend in deze zaak is dat er meer smaken zijn dan alles of niets. Spelling laten controleren, een te lange zin laten inkorten of laten meedenken over een opbouw is iets anders dan een tekst laten schrijven. De meeste richtlijnen van opleidingen trekken de grens ongeveer daar. Hulp bij denken, zoeken en controleren mag vaak, het schrijven zelf uitbesteden niet, en altijd open zijn over wat je deed.

Bij een essayprijs ligt die grens nog strenger. Juryvoorzitter Guido van Hengel zei tegen de Volkskrant dat het om ambachtelijk schrijven gaat, en dat de jury wil dat schrijvers zelf onderzoek doen, schrijven, redigeren en fouten maken. Dat laatste zegt veel. Bij een wedstrijd voor schrijftalent is juist de eigen stem, met zijn eigenaardigheden, wat beoordeeld wordt.

Een handige toets voor jezelf is de vraag of je het gebruik hardop zou kunnen uitleggen aan degene die je tekst leest of beoordeelt. Ik heb ChatGPT mijn spelling laten nakijken, kun je zonder blikken of blozen zeggen. Ik heb het essay laten schrijven en zelf wat aangepast, niet. Voel je die aarzeling, dan weet je meestal ook of je het moet melden.

Twijfel je over je eigen tekst, bewaar dan je tussenversies en aantekeningen. Bij een beschuldiging is een scoretje van een detector zwak bewijs, maar een reeks eigen versies met je eigen fouten en verbeteringen laat goed zien hoe een tekst tot stand kwam. Dat geldt bij een scriptie en net zo goed bij een wedstrijd.

Redactie Zendis

Lees meer over onze redactie en werkwijze.