AI in de operatiekamer: wat er nu al gebeurt en wat nog toekomst is

Wat er vandaag al gebeurt

De grootste verandering in de operatiekamer is al jaren bezig en heeft nog weinig met AI te maken. Ziekenhuizen doen steeds minder open operaties, waarbij de chirurg een grote snede maakt. Daarvoor in de plaats komen kijkoperaties en operatierobots. Er worden een paar kleine sneetjes gemaakt, en de chirurg stuurt vanachter een scherm de instrumenten naar de juiste plek. Het voordeel voor de patiënt is dat er veel minder schade aan het lichaam ontstaat.

Belangrijk om te weten is dat een operatierobot in deze vorm geen zelfdenkende machine is. De chirurg bedient hem, net zoals hij anders zijn eigen instrumenten zou vasthouden. Hoor je dat je operatie met een robot wordt gedaan, dan betekent dat dus niet dat een computer de beslissingen neemt.

Waar AI nu wel al een rol krijgt, is in het terugkijken. Elke kijkoperatie levert video op, en dat zijn zulke grote hoeveelheden beeld dat mensen ze onmogelijk allemaal kunnen bekijken. AI kan die beelden wel doorzoeken en leren herkennen wat er gebeurt.

Wat de onderzoekers in Nijmegen en Twente proberen

Het Radboudumc en de Universiteit Twente onderzoeken samen of AI iets kan leren wat ervaren chirurgen op gevoel doen. Dat is inschatten hoeveel spanning er op weefsel staat. Een chirurg houdt met de ene hand een stukje weefsel of een bloedvat vast en snijdt met de andere. Trekt hij te hard, dan kan het weefsel scheuren. Trekt hij te zacht, dan verdwijnt het mes in het weefsel en ziet hij niet goed wat erachter zit. Van Workum vergelijkt het verschil tussen weefsels met dat tussen biefstuk en kipfilet, en zegt dat het goed aanvoelen ervan iets is wat chirurgen in jaren leren.

Computers kunnen dat niet waarnemen, en dat willen de onderzoekers veranderen. De Universiteit Twente bouwt een AI-model dat operatievideo’s analyseert. Bij de beelden worden notities gezet over wanneer er veel en wanneer er weinig spanning op het weefsel staat, en daarmee leert het model visuele patronen herkennen. Volgens universitair docent Estefania Talavera Martínez is het doel om te bepalen of AI die spanning net zo betrouwbaar inschat als een ervaren arts.

Het stappenplan dat Van Workum schetst, is daarmee helder. Eerst beoordeelt AI de video’s achteraf. Daarna kijkt het model live mee in de operatiekamer en stelt het correcties voor. Pas veel later zou AI zelf een ingreep uitvoeren, met de chirurg als toezichthouder die ingrijpt als de computer vastloopt. Hij verwacht over tien jaar de eerste publicaties te lezen over standaardoperaties die door AI zijn gedaan, zoals het weghalen van een galblaas. Dat gebeurt nu nog nergens ter wereld.

Waarom de chirurg niet verdwijnt

Van Workum benadrukt zelf dat chirurgen niet overbodig worden. Ze krijgen meer de rol van supervisor. Hij wijst ook op een grens die vaak over het hoofd wordt gezien. AI leert van data, en sommige ingrepen zijn zo zeldzaam dat er niet genoeg data zijn om een algoritme te trainen. Voor die operaties blijft de mens nodig.

Hij vergelijkt het met de zelfrijdende auto. Die ziet bijvoorbeeld een voetganger over het hoofd, de bestuurder trapt op de rem, en het model wordt aangepast. Maar dan snapt de auto de drukke Amsterdamse grachten nog steeds niet. Dat is een eerlijke vergelijking. Ze laat zien dat de stap van een systeem dat meekijkt naar een systeem dat het overneemt, groter is dan de techniek zelf doet vermoeden. Een AI-model komt volgens Van Workum pas in de operatiekamer als het veel veiliger is dan mensenwerk.

Wat je hier als patiënt aan hebt

Voor wie de komende jaren geopereerd wordt, verandert er weinig. Je wordt geopereerd door een chirurg, misschien met een robot als verlengstuk van zijn handen, en mogelijk wordt de video van je operatie later gebruikt voor onderzoek of opleiding. Dat laatste is het moment waarop AI het eerst met jouw zorg in aanraking komt.

Wil je weten wat er met die beelden gebeurt, vraag dat dan gerust. Een ziekenhuis hoort je te kunnen vertellen of operatievideo’s worden bewaard, waarvoor ze worden gebruikt en of je daar bezwaar tegen kunt maken. Dat geldt ook voor andere AI-hulpmiddelen in de zorg. Hoe zorgverleners daar nu al mee werken en wat dat voor je gegevens betekent, lees je in ons eerdere stuk over AI-tools van zorgverleners.

De belofte van Van Workum is uiteindelijk niet dat de robot de dokter vervangt, maar dat er minder complicaties komen. Hij noemt als voorbeeld een lekkende verbinding na het verwijderen van een stuk darm, en het zo volledig mogelijk weghalen van lymfeklieren bij kanker. Als AI daar over tien jaar aantoonbaar bij helpt, is dat winst voor de patiënt, ook als de chirurg dan nog gewoon aan tafel staat.